Mimari Felsefe
Dönüşüm, mimari kararlarla şekillenir.
Büyük sistemlerin başarısı, üzerine kuruldukları mimari kararların doğruluğuyla belirlenir. Bu kararları, sahada defalarca sınanmış ilkelere dayanarak projenin başında veririz.
Yedi mimari ilke
Aşağıdaki ilkeler, projelerimizde uyguladığımız ve sonuçlarını ölçtüğümüz tasarım kurallarıdır.
- 01
Event-driven, asenkron, izole
Birbirini senkron REST zincirleriyle tetikleyen servislerde tek bir hata sistem geneline yayılır. Mutabakat, kapasite, fiyatlandırma ve planlama gibi modülleri olay (event) akışıyla birbirinden ayırırız; bir servis dursa bile diğerleri çalışmaya devam eder. Bu, bir havalimanı operasyonunda zincirleme kesintileri bitiren, bir ödeme altyapısında günlük 70 milyon işlemi kararlı tutan yaklaşımdır.
- 02
API-first ve iş ortağı odaklı
Her yeteneği önce standart, belgeli, sürümlenmiş bir API olarak tasarlarız; arayüz sonra gelir. Geliştirici portalı ve sandbox ortamıyla yeni bir iş ortağının entegrasyonu aylardan günlere iner. İş ortağı ekosistemi büyüdükçe mimari büyümez — sadece kullanılır.
- 03
İş kuralları tek noktada
Mobil uygulamada gömülü bir iş kuralı, en ufak değişiklikte günler süren mağaza onay süreçleri demektir. Kuralları kanaldan bağımsız bir orkestrasyon (middleware) katmanına taşırız: çekirdek bankacılık değişse bile mobil uygulama etkilenmez; kampanya güncellemesi haftalar yerine dakikalar alır.
- 04
Bileşenleştir, tekrar kullan, çoğalt
Her ekranı sıfırdan kodlamak, her uygulamayı sıfırdan kurmak mimari borçtur. Çekirdek SDK (entegrasyon ve iş akışı yönetimi) ve UI SDK (konfigürasyonla kurulan bileşen kütüphanesi) ile 133 tasarımdan 2.581 ekran üretilebilir; yeni bir uygulama 5-6 ay yerine 3-4 haftada ayağa kalkar.
- 05
Gözlemlenebilirlik ve veri, mimarinin parçasıdır
Üretimde izlenemeyen sistemler yönetilemez. Uçtan uca izleme (trace, metrik, log), analitik veri katmanı ve gerçek zamanlı panolar projenin son aşaması değil, ilk sprint’in çıktısıdır. Aynı veri katmanı, tahmin ve optimizasyon modelleri için kurumu AI-Ready hale getirir.
- 06
Uyum tasarım girdisidir
Bankacılık düzenlemeleri, sermaye piyasası bilgi sistemleri tebliğleri, ödeme hizmetleri mevzuatı, KYC/AML gereksinimleri, bilgi güvenliği standartları ve ülke bazlı merkez bankası kuralları. Bunları sonradan eklenen kontrol listesi olarak değil, veri modelinin ve akışların parçası olarak tasarlarız.
- 07
Kayıpsız göç, sıfır kesinti
Canlı trafik, aktif üye işyerleri ve devam eden mutabakat süreçleri varken altyapı değişimi, en yüksek riskli dönüşüm türlerinden biridir. Kademeli dalgalar, çift yazım (dual-write) dönemleri, geri dönüş planları ve her dalga sonunda tam mutabakat kontrolüyle yürütürüz. Binlerce üye işyerinin hak ediş, komisyon ve yetki profili eksiksiz taşınır.
Mimari desenler: nasıl uyguluyoruz
İlkeler yön verir; desenler uygulamayı belirler. Aşağıda, projelerimizde tekrar eden teknik kararların gerekçeleriyle birlikte özetini bulacaksınız.
01Göç ve geçiş desenleri
- Kademeli daraltma (strangler)
- Legacy sistem tek seferde kapatılmaz; yetenekler dilim dilim yeni platforma taşınır, yönlendirme katmanı trafiği kademeli çevirir.
- Çift yazım ve mutabakat (dual-write + reconciliation)
- Geçiş döneminde her iki sistem beslenir; her dalga sonunda otomatik mutabakat farkları raporlar, dalga ancak sıfır farkla kapanır.
- Değişiklik veri yakalama (CDC)
- Legacy veri tabanındaki değişiklikler olay akışına dönüştürülür; yeni servisler legacy’ye bağlanmadan güncel kalır.
- Geri dönüş planı
- Her dalganın tanımlı geri alma prosedürü ve karar eşiği vardır; geri dönüş bir istisna değil, planın parçasıdır.
- Profil bazlı veri taşıma
- Üye işyeri, hak ediş, komisyon ve yetki profilleri gibi iş kritik verilerde kayıt bazında doğrulama ve örnekleme denetimi.
02Veri tutarlılığı ve olay işleme
- Outbox ve idempotent tüketiciler
- Olay yayını veri tabanı işlemiyle atomik; tüketiciler aynı olayı birden fazla kez alsa bile sonuç değişmez. “Tam olarak bir kez” (exactly-once) yerine “en az bir kez + idempotency” tasarımı.
- Saga ile dağıtık işlemler
- Çok servisli iş akışlarında (tahsis → ödeme → teslim) telafi edici adımlar baştan tanımlanır; dağıtık kilit kullanılmaz.
- Olay kaynaklı (event-sourced) çekirdek
- Denetlenebilirliğin zorunlu olduğu alanlarda (tasarruf finansmanı havuz defteri, çekiliş, yevmiye) durum olay defterinden türetilir; denetim izi yan ürün değil, verinin kendisidir.
- Deterministik hesaplama
- Finansal büyüklükler tek hesaplama servisinde, tek yuvarlama kuralıyla üretilir; kanallar arasında rakam farkı mimari olarak imkânsız kılınır.
03Çok kiracılılık ve izolasyon
- İzolasyon modelleri
- Ortak şema / kiracı başına şema / kiracı başına veri tabanı seçenekleri; regülasyon, veri hacmi ve operasyon maliyetine göre karar matrisi.
- Kiracı bağlamı
- Kimlik, yetki, kural seti ve marka kimliği kiracı bağlamında taşınır; kod çatallanmaz, konfigürasyon ayrışır.
- Gürültülü komşu kontrolü
- Kiracı bazlı kota, hız sınırı ve öncelik sınıfları; bir kiracının yükü diğerinin SLA’sını etkilemez.
04API yönetimi ve iş ortağı entegrasyonu
- Sürümleme
- Tüketici başına sürümlenen API; geriye dönük uyumluluk taahhüdü (N-x destek penceresi) ve kullanımdan kaldırma takvimi.
- Sözleşme öncelikli tasarım
- API sözleşmesi uygulamadan önce yazılır ve onaylanır; sandbox ortamı sözleşmeden otomatik üretilir.
- Sınırlı bağlam ve anti-corruption katmanı
- Dış sistemlerin modeli çekirdeğe sızmaz; adaptörler sınırda çevirir.
05Gözlemlenebilirlik ve işletilebilirlik
- SLO tabanlı yönetim
- Her kritik akış için SLI/SLO tanımı (gecikme p95/p99, hata oranı, işlem tamamlama); uyarılar eşiğe değil hata bütçesi tüketimine bağlanır.
- Korelasyonlu izleme
- Trace, metrik ve log tek korelasyon kimliğiyle birleşir; bir işlemin kanal → gateway → çekirdek → ERP yolculuğu tek ekranda izlenir.
- İşletim runbook’ları
- Her uyarının tanımlı müdahale prosedürü; gün sonu, mutabakat ve toplu işler idempotent ve yeniden çalıştırılabilir.
- Maliyet bilinci
- Log hacmi, saklama süresi ve örnekleme stratejisi tasarım kararıdır.
06Güvenlik ve uyum mimarisi
- Görevler ayrılığı
- Hazırlayan ≠ onaylayan kuralı kritik işlemlerde yazılımsal olarak zorlanır; yetki matrisi denetlenebilir.
- Kimlik ve erişim
- Rol tabanlı erişim, kısa ömürlü token’lar, servisler arası kimlik doğrulama, sır (secret) yönetimi.
- Veri sınıflandırma
- Kişisel ve finansal veri amaç bazlı sınıflandırılır; silme talepleri saklama yükümlülükleriyle çelişmeyen anonimleştirmeyle karşılanır.
- Değiştirilemez denetim izi
- Yalnızca ekleme yapılan kayıt; zaman damgası ve özet (hash) zinciriyle bütünlük.
07Performans ve kapasite
- Kapasite modelleme
- Hedef işlem hacmi, pik katsayısı ve büyüme projeksiyonundan kaynak planı; “sonra büyütürüz” yerine ölçülmüş eşikler.
- Yük ve dayanıklılık testleri
- Canlıya geçiş öncesi üretim profiline yakın yük testi; bağımlılık kesintisi, gecikme enjeksiyonu ve geri basınç senaryoları.
- Arka basınç ve kuyruk yönetimi
- Pik anlarında kabul edilen yük sınırlanır, kuyruklanır; sistem yavaşlar ama çökmez.
Mimari değerlendirme: neye bakarız
İlk görüşmenin ve keşif aşamasının çıktısı olan mimari değerlendirme raporu şu başlıkları kapsar. Rapor içeriğini bilen bir CTO, kapsamı daha ilk görüşmede netleştirebilir.
Çıktı
Risk haritası, hedef mimari seçenekleri (fayda-maliyet-risk), önerilen geçiş sırası ve ilk dalga kapsamı.
| Alan | İncelenen |
|---|---|
| Bağlam haritası | Sistemler, sınırlı bağlamlar, entegrasyon noktaları, veri sahipliği |
| Bağlantı ve bağımlılık | Senkron çağrı zincirleri, tek hata noktaları, zincirleme kesinti riskleri |
| Veri mimarisi | Tutarlılık modeli, tekrar eden hesaplamalar, mutabakat boşlukları, veri kalitesi |
| Ölçeklenebilirlik | Darboğazlar, durum tutan bileşenler, yatay ölçekleme engelleri, kapasite eşikleri |
| Değişim maliyeti | Koda gömülü iş kuralları, konfigürasyon katmanı eksikliği, yayın süreci süresi |
| Gözlemlenebilirlik | İzleme kapsamı, uyarı kalitesi, kör noktalar, olay sonrası analiz yeteneği |
| Güvenlik ve uyum | Yetki matrisi, denetim izi, veri sınıflandırma, regülasyon boşlukları |
| Organizasyon | Ekip sınırlarının sistem sınırlarıyla uyumu, yetkinlik boşlukları, sahiplik |
Dört aşamalı çalışma modeli.
Her aşamanın tanımlı bir çıktısı vardır; bir sonraki aşama bu çıktı üzerine kurulur.
- 01
Keşif ve Mimari Analiz
Üst ve orta kademe yöneticiler ile kilit personelle derinlemesine görüşmeler; mevcut altyapı mimarisi, uygulama geliştirme süreçleri, veri tabanı yapıları ve entegrasyon haritasının çıkarılması.
Çıktı
Mimari değerlendirme raporu, risk haritası ve fayda-maliyet sentezi.
- 02
Hedef Mimari ve Yol Haritası
Hedef mimarinin tasarımı; platform, bileşen ve entegrasyon standartlarının belirlenmesi; kısa-orta-uzun vadeli yatırım alanlarının somut bir program planına bağlanması.
Çıktı
Hedef mimari dokümanı, program planı, bütçe ve takvim.
- 03
İnşa ve Kademeli Geçiş
Paralel çevik takımlar, sürekli entegrasyon, test otomasyonu ve kademeli canlıya alma. Her dalga sonunda ölçülebilir kabul kriterleri ve mutabakat.
Çıktı
Üretimde çalışan platform, teknik dokümantasyon, operasyon runbook’ları.
- 04
Değer Ortaklığı ve Sürekli Gelişim
SLA güvencesinde kurumsal bakım, düzenli sürüm güncellemeleri, backlog önceliklendirmesine katkı ve kurum ekibine bilgi aktarımı. Uzun soluklu projelerde esnek, sertifikalı uzman havuzuyla “birlikte değer üretme” modeli.
Çıktı
Sürekli güncel platform, ölçülen SLA, kurum ekibinde biriken yetkinlik.
İş birliği modelleri
Her projenin belirsizlik düzeyi ve süresi farklıdır; ticari model buna göre seçilir. Dört modeli açıkça tanımlıyoruz; birçok projede bunlar ardışık kullanılır: keşif → sabit kapsamlı ilk dalga → değer ortaklığı.
Keşif ve mimari değerlendirme (sabit süre, sabit ücret)
Tanımlı süre ve çıktıyla başlar: mimari değerlendirme raporu, risk haritası, hedef mimari seçenekleri ve ilk dalga kapsamı. Devam kararından bağımsızdır; rapor kurumun malıdır.
Sabit kapsam (fixed scope)
Keşif sonrası netleşmiş kapsam, kabul kriterleri ve takvimle. Değişiklik yönetimi tanımlı; kapsam dışı talepler ayrı değerlendirilir. Mimari ve gereksinimlerin olgun olduğu projeler ve tanımlı göç dalgaları için uygundur.
Esnek takım (zaman ve malzeme)
Kapsamın evrildiği, önceliklerin kurum backlog’uyla birlikte belirlendiği durumlar için. Tanımlı roller ve kapasiteyle adanmış ya da yarı adanmış takım; sprint bazlı planlama ve şeffaf raporlama. Sertifikalı uzman havuzu bu modelle sahadadır.
Değer ortaklığı (uzun soluklu)
Canlıya geçiş sonrası sürekli gelişim: SLA’lı kurumsal bakım, düzenli sürüm güncellemeleri, backlog önceliklendirmesine katkı, kurum ekibine bilgi aktarımı. Çıktı, iş uygulaması ve önceliklendirme birlikte üretilir; ölçütler ve gözden geçirme ritmi sözleşmede tanımlıdır.
Ürün lisansı ve uyarlama
Kullanıma hazır platformlar için: yıllık lisans (rol matrisi ya da kurulum bazlı), kuruma özel uyarlama ve entegrasyon projesi, SLA’lı destek ve sürüm taahhüdü.
Ortak ilkeler
- Fikri mülkiyet ve kaynak kodun kuruma teslimi sözleşmede açıkça tanımlanır.
- Tüm modellerde şeffaf ilerleme raporlaması.
- Bilgi aktarımı her modelin parçasıdır.
Hangi durumda hangisi
| Durum | Önerilen model |
|---|---|
| Mevcut mimarinin durumu ve dönüşüm yolu belirsiz | Keşif ve mimari değerlendirme |
| Kapsam net, kabul kriterleri tanımlanabilir | Sabit kapsam |
| Kapsam evriliyor, kurum ekibiyle iç içe çalışma gerekiyor | Esnek takım |
| Platform canlıda, sürekli gelişim ve işletim desteği gerekiyor | Değer ortaklığı |
| İhtiyaç kullanıma hazır bir platformla karşılanabiliyor | Ürün lisansı ve uyarlama |
Teknoloji yetkinlikleri
Teknoloji seçimi probleme göre yapılır. Derinlemesine çalıştığımız alanlar:
| Alan | Yetkinlik |
|---|---|
| Mimari | Event-driven mikroservisler, CQRS, API gateway, çok kiracılı (multi-tenant) platformlar, domain-driven design |
| Bulut ve altyapı | Cloud-native dağıtım, konteyner orkestrasyonu, altyapı-kod (IaC), çok bölgeli yüksek erişilebilirlik |
| Veri | Kolonsal analitik veritabanları, gerçek zamanlı akış işleme, veri ambarı ve BI, veri yönetişimi |
| Gözlemlenebilirlik | Açık telemetri standartları, dağıtık izleme, log/metrik/trace birleştirme, SLO tabanlı uyarı |
| Entegrasyon | Kurumsal entegrasyon merkezi, görsel akış tasarımı, versiyonlama, anlık hata takibi; ERP, çekirdek bankacılık ve doküman yönetim sistemleriyle entegrasyon |
| Dijital kanallar | Native mobil (iOS/Android), SDK ve bileşen kütüphaneleri, orkestrasyon middleware, web bankacılık |
| Ödeme ve finans | Ödeme ağ geçidi, cüzdan çekirdeği, çok para birimli hesap yapıları, QR/anlık transfer, fraud izleme, mutabakat motorları |
| Süreç ve yönetişim | İş süreci otomasyon platformları (sertifikalı danışmanlar), GRC, onay akışları, e-imza/OCR entegrasyonu |
| Kalite | Test otomasyonu stratejisi, test verisi otomasyonu, UAT yönetimi, performans ve yük testleri |
| Yapay zekâ | AI-Ready veri mimarisi, tahmin ve optimizasyon modelleri, üretken ve ajan tabanlı (agentic) AI entegrasyonu, görüntü işleme |
Mimari değerlendirme için görüşelim.
Keşif aşaması tanımlı süre ve çıktıyla başlar; rapor devam kararından bağımsız olarak kurumun malıdır.